ถาม ทำไมธาตุกรรมฐาน จึงมีการใช้สมาธิ
หรือ ใช้สมาธิเล็กน้อย หรือใช้สมาธิที่เป็นอัปปนาฌาน และอุปจาระฌาน
ตอบ เพราะว่าพระพุทธสอนไว้เพื่อข่มนิวรณ์คือความหลับความง่วงให้กับโมคคัลลานะ และมีการสอนทุกอิริยาบถจบด้วยการนอนสีหไสยาส ดังนั้นธาตุกรรมฐาน จึงมีหนักเบาต่างกันไปตามอิริยาบถ
แม่บท อุบายธาตุกรรมฐาน 8 ประการ
===============================
{๕๘.๑} จปลายสิ โน ตฺวํ โมคฺคลฺลาน จปลายสิ โน ตฺวํ
โมคฺคลฺลานาติ ฯ เอวํ ภนฺเต ฯ ตสฺมาติห โมคฺคลฺลาน ยถาสญฺญิสฺส
เต วิหรโต ตํ มิทฺธํ โอกฺกมติ ตํ สญฺญํ มนสิกเรยฺยาสิ ๑- ตํ สญฺญํ พหุลํ
กเรยฺยาสิ ๒- ฐานํ โข ปเนตํ วิชฺชติ ยนฺเต เอวํ วิหรโต ตํ มิทฺธํ ปหีเยถ
{๕๘.๒} โน เจ เต เอวํ วิหรโต ตํ มิทฺธํ ปหีเยถ ตโต ตฺวํ โมคฺคลฺลาน
ยถาสุตํ ยถาปริยตฺตํ ธมฺมํ เจตสา อนุวิตกฺเกยฺยาสิ อนุวิจาเรยฺยาสิ มา มนสากาสิ ฯ เอวมุปริปิ ฯ ๒ ม. มา พหุลมกาสิ ฯ
มนสานุเปกฺเขยฺยาสิ ฐานํ โข ปเนตํ วิชฺชติ ยนฺเต เอวํ วิหรโต
ตํ มิทฺธํ ปหีเยถ
{๕๘.๓} โน เจ เต เอวํ วิหรโต ตํ มิทฺธํ ปหีเยถ ตโต ตฺวํ
โมคฺคลฺลาน ยถาสุตํ ยถาปริยตฺตํ ธมฺมํ วิตฺถาเรน สชฺฌายํ
กเรยฺยาสิ ฐานํ โข ปเนตํ วิชฺชติ ยนฺเต เอวํ วิหรโต ตํ มิทฺธํ ปหีเยถ
{๕๘.๔} โน เจ เต เอวํ วิหรโต ตํ มิทฺธํ ปหีเยถ ตโต ตฺวํ
โมคฺคลฺลาน อุโภ กณฺณโสตานิ อาวิเชยฺยาสิ ๑- ปาณินา คตฺตานิ
อนุมชฺเชยฺยาสิ ฐานํ โข ปเนตํ วิชฺชติ ยนฺเต เอวํ วิหรโต ตํ มิทฺธํ ปหีเยถ
{๕๘.๕} โน เจ เต เอวํ วิหรโต ตํ มิทฺธํ ปหีเยถ ตโต ตฺวํ
โมคฺคลฺลาน อุฏฺฐายาสนา อุทเกน อกฺขีนิ อนุมชฺชิตฺวา ทิสา
อนุวิโลเกยฺยาสิ นกฺขตฺตานิ ตารกรูปานิ อุลฺโลเกยฺยาสิ ฐานํ
โข ปเนตํ วิชฺชติ ยนฺเต เอวํ วิหรโต ตํ มิทฺธํ ปหีเยถ
{๕๘.๖} โน เจ เต เอวํ วิหรโต ตํ มิทฺธํ ปหีเยถ ตโต ตฺวํ
โมคฺคลฺลาน อาโลกสญฺญํ มนสิกเรยฺยาสิ ทิวาสญฺญํ อธิฏฺฐเหยฺยาสิ
ยถา ทิวา ตถา รตฺตึ ยถา รตฺตึ ตถา ทิวา อิติ วิวเฏน ๒- เจตสา
อปริโยนทฺเธน สปฺปภาสํ จิตฺตํ ภาเวยฺยาสิ ฐานํ โข ปเนตํ วิชฺชติ
ยนฺเต เอวํ วิหรโต ตํ มิทฺธํ ปหีเยถ
{๕๘.๗} โน เจ เต เอวํ วิหรโต ตํ มิทฺธํ ปหีเยถ ตโต ตฺวํ
โมคฺคลฺลาน ปจฺฉาปุเรสญฺญี จงฺกมํ อธิฏฺฐเหยฺยาสิ อนฺโตคเตหิ
อินฺทฺริเยหิ อพหิคเตน มานเสน ฐานํ โข ปเนตํ วิชฺชติ ยนฺเต เอวํ
วิหรโต ตํ มิทฺธํ ปหีเยถ
{๕๘.๘} โน เจ เต เอวํ วิหรโต ตํ มิทฺธํ ปหีเยถ ตโต ตฺวํ โมคฺคลฺลาน อาวิญฺเฉยฺยาสิ ฯทกฺขิเณน ปสฺเสน สีหเสยฺยํ กปฺเปยฺยาสิ ปาเทน ปาทํ อจฺจาธาย สโต สมฺปชาโน อุฏฺฐานสญฺญํ มนสิกริตฺวา ปฏิพุทฺเธเนว เต
โมคฺคลฺลาน ขิปฺปญฺเญว ปจฺจุฏฺฐาตพฺพํ น เสยฺยสุขํ น ปสฺสสุขํ น
มิทฺธสุขํ อนุยุตฺโต วิหริสฺสามีติ เอวญฺหิ เต โมคฺคลฺลาน สิกฺขิตพฺพํ ฯ
==================================
ดูกรโมคคัลลานะ เพราะเหตุนั้นแหละ
1.เมื่อเธอมีสัญญาอย่างไรอยู่ความง่วงนั้นย่อมครอบงำได้ เธออย่าทำไว้ในใจซึ่งสัญญานั้นให้มาก ข้อนี้จะเป็นเหตุให้เธอละความง่วงนั้นได้
( ธาตุกรรมฐาน 18 ประการ )
2.ถ้าเธอยังละไม่ได้ แต่นั้นเธอพึงตรึกตรองพิจารณาถึงธรรมตามที่ตนได้สดับแล้ว ได้เรียนมาแล้วด้วยใจ ข้อนี้จะเป็นเหตุให้เธอละความง่วงนั้นได้
( ธาตุกรรมฐาน วิปัสสนานัง )
3.ถ้ายังละไม่ได้ แต่นั้นเธอพึงสาธยายธรรมตามที่ตนได้สดับมาแล้ว
ได้เรียนมาแล้วโดยพิสดาร ข้อนี้จะเป็นเหตุให้เธอละความง่วงนั้นได้
( ธาตุกรรรมฐาน สัลลักขณัง )
4.ถ้ายังละไม่ได้ แต่นั้นเธอพึงยอนช่องหูทั้งสองข้าง เอามือลูบตัว ข้อนี้จะเป็นเหตุให้เธอละความง่วงนั้นได้
( ธาตุกรรมฐาน ยถาภูตญาณทัสสนัง)
5.ถ้ายังละไม่ได้ แต่นั้นเธอพึงลุกขึ้นยืน เอาน้ำล้างตา เหลียวดูทิศทั้งหลาย แหงนดูดาวนักษัตรฤกษ์ ข้อนี้จะเป็นเหตุให้เธอละความง่วงนั้นได้
( ธาตุกรรมฐาน ผลังสมาปัตติญานัง )
6.ถ้ายังละไม่ได้ แต่นั้นเธอพึงทำในใจถึงอาโลกสัญญา ตั้งความสำคัญในกลางวันว่า กลางวันอย่างไร กลางคืนอย่างนั้น กลางคืนอย่างไร กลางวันอย่างนั้น มีใจเปิดเผยอยู่ฉะนี้ ไม่มีอะไรหุ้มห่อ ทำจิตอันมีแสงสว่างให้เกิด ข้อนี้จะเป็นเหตุให้เธอละความง่วงนั้นได้
( ธาตุกรรมฐาน ปฎิจจสมุปันนานัง )
7.ถ้ายังละไม่ได้ แต่นั้นเธอพึงอธิษฐานจงกรม กำหนดหมายเดินกลับไปกลับมา สำรวมอินทรีย์ มีใจไม่คิดไปในภายนอก ข้อนี้จะเป็นเหตุให้เธอละความง่วงนั้นได้
( ธาตุกรรมฐาน ปริโยสานัง )
8.ถ้ายังละไม่ได้ แต่นั้นเธอพึงสำเร็จสีหไสยา คือนอนตะแคงเบื้องขวา ซ้อนเท้าเหลื่อมเท้า มีสติสัมปชัญญะ ทำความหมายในอันจะลุกขึ้น พอตื่นแล้วพึงรีบลุกขึ้นด้วยตั้งใจว่า เราจักไม่ประกอบความสุขในการนอน ความสุขในการเอนข้าง ความสุขในการเคลิ้มหลับ ดูกรโมคคัลลานะ
( ธาตุกรรมฐาน สัจจะอธิษฐานัง )
เธอพึงศึกษาอย่างนี้แล ฯ
แต่อย่างไร พระพุทธเจ้าก็สอนวิธีสลับไปในอิริยาบถ ผสมกันไป ให้เป็น นั่ง ยืน เดิน นอน ( แต่อย่างไรให้วน นั่ง ยืน เดินก่อนจนไม่ไหวจริง ๆ จึงจะเป็นข้อที่ 8 )
เราคิดว่าพระพุทธเจ้าสอนวิธีการที่ง่ายจัง กับ พระโมคคัลลานะ ถ้าสอนอย่างนี้ใครก็สอนได้ใช่ไหม เพราะว่าเนื้อหากรรมฐานไม่ได้ถูกบันทึกไว้ใน พระไตรปิฎก แต่มีการสอนในมูลกรรมฐาน
เจริญธรรม / เจริญพร
17 กรกฎาคม 2566
(http://madchimardn.3bbddns.com:12590/kjn2/gallery/1_17_10_23_9_20_29.jpeg)